MEDENİYETLERİN İLÇESİ MİDYAT

Bursa Vatan Medya Grubu – Araştırmacı Gazeteci, Köşe Yazarı Hasan Mesut Ekmen’in Kaleminden

Mezopotamya’nın bereketli hilali üzerinde, kadim yolların kesiştiği, taşın sabırla sanata dönüştüğü ve her sokağında tarihin yankılandığı bir ilçe vardır… Bugün, bu ilçe Midyat olarak anılmaktadır. Ancak Midyat, sadece günümüzün değil; binlerce yıllık geçmişin, sayısız kavmin, hükümdarlığın ve medeniyetin ortak mirasıdır.

Midyat’ın tarihi, insanlık tarihinin en eski sayfalarına kadar uzanır. Yapılan araştırmalara göre, bölgenin geçmişi M.Ö. 3. binyıla, yani Asur medeniyetine kadar dayanmaktadır. Midyat adının, Asur tabletlerinde geçen “Matiate” kelimesinden türediği kabul edilir. “Mağaralar kenti” anlamına gelen bu isim, bölgenin kayalık yapısını ve eski yerleşim karakterini anlatmaktadır. Yani Midyat, o çağlarda bile sıradan bir yer değil; stratejik, kültürel ve yaşamsal açıdan önemli bir merkezdi.

Asurlar döneminde ticaret yolları üzerinde önemli bir geçiş noktası olan Midyat, daha sonra Perslerin hâkimiyetine girdi. Perslerden sonra Büyük İskender’in Asya seferleriyle Helenistik dönemin etkisi altına girdi. Ardından Roma İmparatorluğu’nun egemenliği başladı. Roma döneminde, bölge yalnızca askeri değil, dini ve kültürel açıdan da büyük bir öneme sahipti.

Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasıyla birlikte, Midyat Bizans İmparatorluğu’nun sınırları içinde yer aldı. Bu dönem, aynı zamanda Süryani Hristiyanlığının bölgeye kök saldığı yıllardı. Mor Gabriel Manastırı gibi, günümüzde hâlâ ayakta duran ve dünya Süryani tarihi açısından büyük öneme sahip yapılar, bu dönemin güçlü izlerindendir.

Ancak Midyat’ın tarihi, yalnızca barışla değil, savaşlarla da şekillendi. Bizans ile Sasani İmparatorluğu arasında defalarca el değiştiren bu topraklar, Doğu ile Batı’nın mücadelesine sahne oldu. Her gelen güç, Midyat’ın stratejik önemini fark etti. Çünkü burası yalnızca taş binalardan oluşan bir yer değildi; ticaretin, inancın ve geçiş yollarının kalbiydi.

7. yüzyılda İslam ordularının bölgeye ulaşmasıyla birlikte, Midyat yeni bir döneme adım attı. Emeviler ve Abbasiler döneminde, bölge İslam medeniyetinin etkisine girmeye başladı. Ardından Hamdaniler, Mervaniler ve Artuklular, Midyat’ta iz bırakan devletler oldular. Özellikle Artuklu dönemi, Mardin ve çevresindeki mimari, bilim ve kültürel gelişimin zirveye ulaştığı yıllar oldu.
8. yüzyıldan itibaren Selçuklu etkisi kendini göstermeye başladı. Sonrasında, Eyyubiler, Akkoyunlular ve Safeviler arasında süregeldi mücadeleler, Midyat’ı her dönemde güçlü devletlerin dikkatine sunuyordu. Nihayetinde, 16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim’in Osmanlı topraklarına katılmasıyla Midyat, Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçası oldu. 1517 sonrasında Osmanlı’nın adalet sistemiyle birlikte Midyat, uzun süre istikrarlı bir döneme girdi.

Osmanlı döneminde Midyat; farklı dinlerin, dillerin ve milletlerin birlikte yaşadığı önemli bir taşra merkezi olarak varlığını sürdürdü. Süryaniler, Müslümanlar, Yezidiler ve diğer topluluklar bu topraklarda kendi kültürlerini koruyarak yaşamaya devam etti.

Birinci Dünya Savaşı, bölge için zorlu yıllar getirdi. Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki siyasi çalkantılar, isyanlar ve dış müdahaleler Midyat’ı da etkiledi. Ancak Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, Midyat Türkiye Cumhuriyeti’nin ayrılmaz bir parçası olarak yeni bir döneme adım attı.

Bugün Midyat’a baktığımızda yalnızca taş konaklar görmekle kalmayız. Midyat, Asur’dan Osmanlı’ya uzanan binlerce yıllık bir hafızadır. Matiate’den Midyat’a uzanan bir medeniyet yolculuğudur. Midyat’ın sokaklarında gezerken belki bir Asur tüccarının ayak sesleri, belki bir Roma askerinin gölgesi, belki bir Süryani din adamının duası ya da bir Artuklu ustasının çekici yankılanır… Çünkü Midyat, yaşayan bir tarihtir.

Midyat’ın taş evleri yalnızca mimari değildir; adeta çağların tanıklarıdır. Manastırları sadece ibadethane değil, insanlık hafızasının koruyucularıdır. Camileri yalnızca ibadet yeri değil, kültürel kardeşliğin sembolüdür.

Midyat, sen yalnızca Mardin’in bir ilçesi değilsin… Sen, Asur’dan Osmanlı’ya, mağara kentten medeniyet merkezine uzanan büyük bir destansın. Her taşında bir savaşın izi, her sokağında bir barışın duası vardır. Ve belki de seni bu kadar özel yapan tam olarak budur: Acıya rağmen ayakta kalmak, farklılığa rağmen bir arada yaşamak ve geçmişi unutmadan geleceğe yürümek.

Ey kadim Midyat… Sen sadece bir şehir değil, zamanın kendisisin… Ve senin hikâyen, insanlığın ortak mirasıdır…