Toprak Kalitesi Değerlendirmesi: Fizikokimyasal, Mikrobiyolojik ve Genotoksisite Perspektifleri Eksenli Uluslararası Çalıştay Çukurova Üniversitesi’nde Yapıldı

Yayınlama: 21.11.2026
A+
A-
Prof Dr İbrahim Ortaş makalesinde; 
Özellikle 1950’li yıllardan sonra artan nüfusun yarattığı talep, tarımsal üretimde verimliliği artırmak amacıyla kimyasalların yoğun biçimde kullanılması, çok derin toprak işleme ve monokültürel uygulamalar nedeniyle toprakların sağlığı ve kalitesi önemli ölçüde bozulmuştur. Başta Avrupa olmak üzere toprak kirliliğinin yayılmasının en önemli kaynağı tarımsal uygulamalardır; bunların başında gübre ve tarımsal ilaçlar gibi kimyasalların kullanımı gelmektedir. Söz konusu kimyasalların uzun yıllar boyunca kontrolsüz veya bilinçsiz kullanımı sonucu, özellikli killi toprakta pestisit ve herbisit gibi kimyasalların birikimi meydana gelmiştir. Bununla birlikte biyoçeşitlilik kaybı, mikrobiyolojik faaliyetlerin zarar görmesine ve toprak ekosisteminin fiziksel, kimyasal ve biyolojik yapısının bozulmasına neden olmuştur. Toprak kollitleri arasında tutulan kimyasal kalıntılar, yağış ve sulama yoluyla yeraltı sularına taşınabilmekte; bitkiler tarafından bünyelerine alınarak besin zinciri üzerinden insan sağlığı ve diğer canlılar için uzun süreli riskler oluşturabilmektedir. Toprakta bulunan yararlı mikroorganizmaların çeşitliliğinin ve etkinliğinin azalması, toprak ve gıda sağlığını ciddi şekilde olumsuz etkilemektedir.
Bu süreçte ortaya çıkan toprak kirliliği, yalnızca tarımsal üretkenliğin/verimliliğin azalmasıyla sınırlı kalmamakta; toprakta yaşayan mikroorganizmaların, omurgasızların ve diğer canlıların yaşam döngülerini de doğrudan olumsuz etkilemektedir. Başta Avrupa Birliği verilerine göre, tarım toprakları üzerinde gerçekleştirilen araştırmalarda örneklerin %83’ünde pestisit kalıntılarına, %58’inde ise birden fazla pestisit kalıntısına rastlandığı rapor edilmiştir (https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2022/729404/EPRS_BRI%282022%29729404_EN.pdf?utm_source=chatgpt.com).
Ülkemizde kirlilik konusu henüz yeterli düzeyde bilimsel veri eksikliği nedeniyle kamusal düzeyde tartışılmamaktadır. Ancak başta Çukurova, Antalya ve Menderes ovalarında yapılan yoğun girdili tarımsal üretim alanları olmak üzere, ülkemizde toprak kirliliğinin olmadığı anlamına gelmez. Günümüzde toprak kirliliği, yalnızca evrensel bir çevresel sorun değil, aynı zamanda toplum sağlığını, ekolojik dengeyi, tarımsal üretimin sürdürülebilirliğini ve gelecek nesillerin gıda güvencesini doğrudan ilgilendiren çok boyutlu ve ciddi bir sorundur. Avrupa Birliği’nde toprak bozulmasının yıllık ekonomik maliyetinin 50 milyar avroyu aştığı da belirtilmektedir. Bu tutarın yalnızca kimyasal kirliliği değil, başta Akdeniz bölgesinin iklim yapısına dayalı erozyon, organik madde kaybı ve diğer toprak bozulması süreçlerini de kapsadığı özellikle vurgulanmaktadır. Dolayısıyla, yoğun girdiye dayalı endüstriyel tarım uygulamalarının uzun vadeli sonuçları, günümüzde gıda güvencesi ve gıda güvenliği açısından önemli bir risk alanı oluşturmaktadır.
Bu bağlamda Avrupa Birliği, artan iklim değişikliği ve küresel ölçekteki ısınma ile ekosisteme uygun olmayan toprak ve bitki yönetimleri sonucu bozulan toprak yapısının yeniden onarımı ve yenilenebilir tarımsal üretim için bir dizi önlem almakta; ayrıca sorunlu alanlardaki ülkelerin araştırmacılarını bir araya getiren çok yüksek bütçeli projelerin yürütülmesini desteklemektedir. Bizim de içinde olduğumuz Avrupa’da 100 yaşayan toprak laboratuvarı kapsamında yürütülen SUS-SOIL projesi ekseninde, bölgemizdeki toprakların sağlığına etki eden kirlilik ve toksisite durumu ile toprak mikroorganizmalarının DNA’larının durumunun belirlenmesi çalışması kapsamında laboratuvarlarımızda analizlere hazırlık çalışmaları başlatıldı.
Kirlilik Verimi Ve Toplum Sağlığını Etkilemektedir.
Bu çerçevede, yürüttüğümüz Horizon projesi kapsamında ülkemizde tarım alanlarının üst toprak ve alt toprak katmanlarında sistematik analizler gerçekleştirilerek başta pestisit, herbisit, ağır metal, nitrat ve diğer kimyasal kalıntıların türlerinin ve konsantrasyonlarının belirlenmesi gerekmektedir. Elde edilecek araştırma bulgularının toprak özellikleri, yeraltı suları, tarımsal ürünler ve ekosistem üzerindeki etkileriyle birlikte değerlendirilmesinin, mevcut risklerin bilimsel yöntemlerle ortaya konulmasına ve gerekli önleyici tedbirlerin geliştirilmesine katkı sağlayacağı beklenmektedir.
Toprakta Kirliliğe Ve Toksisiteye Neden Olan Maddelerin Analizi Çalıştayı Yapıldı
16–20 Kasım 2026 tarihleri arasında Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümünde, SUS-SOIL projesi kapsamında, TÜBİTAK ve Çukurova Üniversitesi tarafından desteklenen “Toprak Kalitesi Değerlendirmesi: Fizikokimyasal, Mikrobiyolojik ve Genotoksisite Perspektifleri” (Soil Quality Assessment: Physico-Chemical, Microbiological and Genotoxicity Perspectives) başlıklı uluslararası çalıştay gerçekleştirildi. Çalıştayın açılış toplantısına Ziraat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Nazan Koluman ile Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ayfer Alkan Torun katılarak çalıştayın önemini vurguladılar. Açılışın ardından SUS-SOIL projesi ve proje kapsamında ihtiyaç duyulan, projede yapılması öngörülen toprak analizleri hakkında Prof. Dr. İbrahim Ortaş ve Prof. Dr. Maria Rosa Mosquera Losada tarafından bilgi paylaşıldı.
Çalıştayda Hangi Tür Analiz Konuları Kimler Tarafından İşlendi?
Hindistan’daki Aligarh Muslim University’de toprak mikrobiyolojisi alanında çalışan ve TÜBİTAK misafir araştırmacı bursuyla üniversitemizde bulunan Prof. Dr. Abdul Malik’in katkı sunduğu çalıştay programında; ağır metal analizi, toprak DNA’sının ekstraksiyonu, mikrobiyal çeşitlilik ve qPCR uygulamaları, toprak mikroorganizmalarının genetik analizleri ve enzim aktiviteleri de ele alındı. Programda toprak DNA’sının ekstraksiyonu, mikrobiyal çeşitlilik ve qPCR uygulamalarına Berlin Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Elisabeth Grohmann; toprak mikroorganizmalarının izolasyonu ve karakterizasyonu, ağır metal analizi ve genotoksisite oturumlarına ise Prof. Dr. Abdul Malik katkı sundu. Toprak enzim aktivitesi uygulamaları ise Mustafa Kemal Üniversitesi’nden Prof. Dr. Kemal Doğan tarafından, toprakta  pestisit ve kalıntı analizleri ise Bahçe Bitkileri Bölümünden Prof. Dr. Ebru Kafkas tarafından GC-MS/HPLC cihazı yardımıyla uygulamalı olarak gerçekleştirildi. Toprakta pestisitler ve diğer  organik bileşiklerin ekstraksiyonu metotları ve mekanizmaları ağırlıklı olarak Ç.Ü. Veterinerlik Fakültesinden Prof. Dr. Oğuzhan Yavuz tarafından teorik olarak anlatıldı. Çalıştayda verilerin temel bileşenler analizi değerlendirilmesi Hindistan’dan Dr. Srishti Srivastava tarafından işlendi. Analiz edilecek veriler, AB ve uluslararası standartlara göre değerlendirilerek ileriye dönük değerlendirme önerileriyle tamamlandı.
Beş günlük çalıştay programında, Akdeniz ekosisteminde farklı ana materyaller üzerinde gelişen ve farklı uygulamalar altındaki (tarım, orman, doğal hayat ve kent içlerindeki topraklar)  toprakların fizikokimyasal, biyolojik, mikrobiyolojik, biyokimyasal ve genotoksisite özelliklerinin analiz yöntemleri uygulamalı olarak ele alındı. Sınırlı sayıda katılımcıyla başlayan çalıştay süresince, bugüne kadar çok az analiz edilen topraklardaki kirlilik faktörleri olan kimyasal ilaç kalıntıları, antibiyotikler, ağır metaller ve enzim aktiviteleri ile toprakların DNA varlığı, toprak organizmaları ekseninde çok yönlü olarak ele alındı.
Mevcut toprak çalıştayı çalışmaları, yalnızca mevcut kirliliğin tespiti açısından değil, toplum sağlığının, biyolojik çeşitliliğin ve tarımsal üretim kapasitesinin gelecek nesiller için korunması açısından da stratejik öneme sahiptir. Bu çalıştayla, durum analizinin yanı sıra, ileride çok sorun olacağı beklenen toprak sağlığı-gıda güvenliği ilişkisi üzerine çalışacak potansiyel insan gücünün yetiştirilmesi de hedeflenmiştir. Katkısı olan kurumlara, yöneticilere, hocalarımıza ve katılımcılara Yaşayan Toprak Grubu olarak teşekkürlerimizi sunarız.

Bir Yorum Yazın

Ziyaretçi Yorumları - 0 Yorum

Henüz yorum yapılmamış.

Yeni Slow Radyo Yüz Ağdası